Najstarsza znana kolęda związana z ziemiami polskimi, zapisana ponad sześć wieków temu, przechowywana jest dziś w skarbcu Biblioteki Jagiellońskiej. W przedświątecznym czasie Uniwersytet Jagielloński przypomina o wyjątkowym rękopisie autorstwa Bartłomieja z Jasła – profesora Uniwersytetu Krakowskiego, teologa i filozofa – który stanowi jedno z najcenniejszych świadectw średniowiecznej kultury muzycznej i intelektualnej Krakowa.
Kolęda rozpoczynająca się od słów „Bóg cynnēmus in hāc diē” powstała na początku XV wieku. Jest to najstarsza znana kolęda zachowana w całości, spisana po łacinie – języku dominującym wówczas w liturgii, nauczaniu i codziennym życiu środowiska akademickiego. Jak podkreślają badacze, to właśnie w murach Uniwersytetu Krakowskiego rodziły się dzieła, które łączyły refleksję teologiczną z muzyką, a jednocześnie kształtowały duchowość kolejnych pokoleń.
– Najstarsza kolęda w języku łacińskim „Bóg cynnēmus in hāc diē” znajduje się w skarbcu Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. Napisał ją Bartłomiej z Jasła – teolog i filozof, najprawdopodobniej również jej kompozytor. Był on profesorem Uniwersytetu Krakowskiego – wyjaśnia dr Dorota Susuł, muzykolog i historyk muzyki dawnej.
Autorstwo kolędy nie budzi dziś wątpliwości. Imię twórcy zostało ukryte w tekście w formie akrostychu – pierwsze słowa kolejnych zwrotek układają się w zapis Bartholomeus de Iaslo. Była to charakterystyczna dla średniowiecza forma „podpisu”, pozwalająca jednoznacznie przypisać dzieło jego autorowi.
Sam rękopis ma wyjątkową wartość historyczną. – Pochodzi on z prywatnej biblioteki Bartłomieja z Jasła, którą ofiarował Uniwersytetowi Krakowskiemu. Zawiera liczne traktaty teologiczne, mowy i kazania uniwersyteckie, a także cztery pieśni kościelne związane z okresem Bożego Narodzenia – podkreśla dr Elżbieta Knapek, kierownik Sekcji Rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej.
Jedna z tych pieśni została przez autora wyraźnie podpisana, co potwierdza, że kolęda nie jest jedynie kopią wcześniejszego utworu, lecz oryginalnym dziełem profesora Uniwersytetu Krakowskiego. Co więcej, w innym rękopisie zachowała się kopia sporządzona przez Łukasza z Koźmina Wielkiego, zawierająca już notację muzyczną. Dzięki niej badacze wiedzą, jak kolęda była wykonywana, ponieważ w autografie Bartłomieja z Jasła zachował się wyłącznie tekst.
Przez wieki utwór pozostawał przede wszystkim przedmiotem badań historyków i muzykologów. Przełom nastąpił w 2017 roku, kiedy kolęda została po raz pierwszy przetłumaczona na język polski przez dr. Jacka Partykę. W tym samym roku w Muzeum Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego odbyło się jej światowe prawykonanie – ponad 600 lat po powstaniu. Utwór zabrzmiał w dwóch wersjach: w transkrypcji Jana Więckowskiego oraz w opracowaniu Lecha Śniadara.
– Tekst tej kolędy można analizować z perspektywy teologii średniowiecznej. Obecnie dysponujemy tłumaczeniem 22 zwrotek. Utwór opiera się na melodii chorału gregoriańskiego, a jego sens najlepiej odczytać poprzez wykonanie – mówi dr Dorota Susuł. – Jest to kolęda mówiąca o nadziei i oczekiwaniu. Już w pierwszej zwrotce pojawia się wezwanie do radosnego obwieszczenia narodzin Chrystusa – „Bóg cynnēmus”, czyli „trąbmy”, „ogłaszajmy nowinę”.
Choć język i melodia mogą dziś wydawać się wymagające, przesłanie utworu pozostaje zaskakująco aktualne. – Treść tej kolędy mówi dokładnie o tym samym, co kolędy śpiewane do dziś – o oczekiwaniu i radości związanej z Bożym Narodzeniem – podkreślają badacze.
W okresie świątecznym Biblioteka Jagiellońska przypomina, że w jej zbiorach przechowywane są nie tylko bezcenne księgi i rękopisy, lecz także żywe świadectwa tradycji, które mimo upływu wieków wciąż potrafią poruszać współczesnych odbiorców. Najstarsza kolęda związana z Uniwersytetem Krakowskim jest jednym z tych zabytków, które łączą naukę, sztukę i duchowość – i szczególnie mocno wybrzmiewają właśnie w czasie Bożego Narodzenia.
Pierwsze współczesne wykonanie najstarszej znanej polskiej kolędy
