Pasterka upamiętnia wydarzenia opisane w Ewangelii: nocne czuwanie pasterzy, którym aniołowie ogłosili narodziny Zbawiciela. To oni jako pierwsi przybyli do Betlejem, by oddać pokłon nowonarodzonemu Jezusowi. Nocna Eucharystia symbolicznie wpisuje wiernych w to samo doświadczenie czuwania, drogi i spotkania z Chrystusem.
Tradycja sięgająca IV wieku
Pierwsze wzmianki o sprawowaniu Mszy św. w Boże Narodzenie o północy pochodzą z połowy IV wieku. Prawdopodobnie jako pierwszy odprawił ją papież Grzegorz IV. Sam formularz mszalny Bożego Narodzenia został spisany w V wieku, a w kolejnym stuleciu ukształtowała się tradycja celebrowania 25 grudnia trzech Mszy św.: nocnej, porannej i dziennej.
Każda z nich miała swoją symbolikę. Msza nocna nawiązywała do pasterzy czuwających przy narodzonym Jezusie, poranna – do aniołów głoszących Jego narodziny, a dzienna – do Mędrców ze Wschodu, którzy przybyli, by oddać Mu pokłon.
Jerozolimskie korzenie Pasterki
Pasterka, podobnie jak wiele innych obrzędów związanych z Bożym Narodzeniem, wywodzi się z tradycji jerozolimskiej. – Prawdopodobnie pod koniec IV wieku patriarcha Jerozolimy w noc Bożego Narodzenia udawał się do Betlejem, aby tam odprawić Mszę św., zgodnie z opisem ewangelicznym – wyjaśnia ks. dr Stanisław Mieszczak SCJ, liturgista i zastępca przewodniczącego Archidiecezjalnej Komisji ds. Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego.
Z czasem zwyczaj ten rozprzestrzenił się także na inne miejsca, a szczególną rolę odegrał Rzym. – W II połowie V wieku papież Leon Wielki mówił już o celebrowaniu trzech Mszy świętych w Boże Narodzenie – dodaje ks. dr Mieszczak.
Liturgista zaznacza jednocześnie, że pierwotne określenie „w nocy” nie oznaczało dokładnie północy. Używano sformułowania in nocte, czyli „w nocy”, a nie in media nocte – „w środku nocy”. Dopiero z czasem Pasterka została jednoznacznie związana z godziną północną.
Rzym, Żłóbek i nocne czuwanie
W Rzymie Pasterka była początkowo sprawowana w bazylice św. Piotra, a później przeniesiono ją do bazyliki Matki Bożej Większej. – Obok tej bazyliki znajduje się kaplica z relikwiami Żłóbka Pańskiego, co stanowi wyraźne nawiązanie do nocnego pokłonu pasterzy – tłumaczy ks. dr Stanisław Mieszczak SCJ.
Z biegiem lat nocna celebracja nabrała jeszcze głębszego znaczenia duchowego. – Wyjście z domu w środku nocy i udział w Pasterce jest nie tylko naśladowaniem pasterzy, ale także wyrazem gotowości na przyjęcie Zbawiciela – podkreśla liturgista. Jak dodaje, nocne czuwanie jest znakiem otwartości na Boże światło, które przynosi radość i zapowiedź zbawienia.
Martyrologium Rzymskie i noc Bożego Narodzenia
Z Pasterką związana jest także tradycja Martyrologium Rzymskiego – jednej z najstarszych ksiąg Kościoła, zawierającej wykaz świąt i wspomnień świętych. – Najstarsze Martyrologium, przypisywane św. Hieronimowi, zawierało obchody na każdy dzień roku – wyjaśnia ks. dr Mieszczak.
Już w IV wieku zaznaczano w nim 25 grudnia jako dzień celebracji Tajemnicy Wcielenia. Z czasem zwyczajowo podczas nocnych celebracji, zwłaszcza w klasztorach, odczytywano fragment Martyrologium mówiący o narodzeniu Jezusa. – Kulminacyjnym momentem tego tekstu jest ogłoszenie, że w Betlejem narodził się nasz Pan Jezus Chrystus, Zbawiciel świata. To zapowiedź radości zbawienia, na którą czekaliśmy przez cały Adwent – podkreśla liturgista.
Pasterka w Krakowie
W Archidiecezji Krakowskiej tradycyjnej Mszy św. pasterskiej w katedrze na Wawelu przewodniczyć będzie metropolita krakowski kard. Grzegorz Ryś. W bazylice św. Floriana Pasterce przewodniczył będzie abp Marek Jędraszewski, arcybiskup krakowski senior, natomiast w Sanktuarium św. Jana Pawła II – kard. Stanisław Dziwisz.
Pasterka pozostaje jednym z najbardziej symbolicznych i poruszających momentów w roku liturgicznym – nocnym czuwaniem, które łączy tradycję pierwszych chrześcijan z wiarą współczesnych wiernych, wpatrzonych w światło przychodzącego Zbawiciela.
